طرح توجیهی(feasibility study) ارزیابی عملی بودن یک پروژه یا سیستم پیشنهادی را نشان می‎دهد. هدف طرح توجیهی کشف عینی و منطقی نقاط قوت و ضعف یک کسب و کار موجود یا سرمایه گذاری پیشنهادی، فرصت‌ها و تهدیدهای موجود در محیط، منابع مورد نیاز برای انجام و در نهایت چشم اندازهای موفقیت است. به عبارت ساده‌تر، دو معیار برای قضاوت در مورد طرح توجیهی و جود دارند که شامل هزینه مورد نیاز و ارزش و نتایجی است که باید به دست آید؛ می‌باشد.

طرح توجیهی سازمان یافته باید پیشینه تاریخی کسب‌وکار یا پروژه، شرح محصول یا خدمات، صورت‌های حسابداری، جزئیات عملیات و مدیریت، تحقیقات بازاریابی و سیاست‌ها، داده‌های مالی، الزامات قانونی و تعهدات مالیاتی را ارائه دهد. به طور کلی، مطالعات طرح توجیهی مقدم بر توسعه فنی و اجرای پروژه است. طرح توجیهی پتانسیل پروژه را برای موفقیت ارزیابی می‌کند. بنابراین، عینیت درک شده عامل مهمی در اعتبار مطالعه برای سرمایه گذاران بالقوه و موسسات پشتیبان است و لذا باید با رویکردی عینی و بی‌طرفانه انجام گردد تا اطلاعاتی ارائه شود که بتوان بر اساس آن تصمیم‌گیری نمود.

بخش‌های اصلی در نوشتن طرح توجیهی

اساساً شش بخش برای هر طرح توجیهی، وجود دارد:

1. محدوده پروژه- که برای تعریف مشکل تجاری و یا فرصتی که باید مورد توجه قرار گیرد، استفاده می‌شود. دامنه طرح توجیهی باید قطعی و دقیق تعریف شده باشد. روایت طولانی از پروژه هیچ فایده‎ای ندارد و در واقع می تواند شرکت کنندگان پروژه را گیج کند. همچنین لازم است بخش‌هایی از کسب‌وکار که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر قرار می‌گیرند، از جمله مشارکت‌کنندگان پروژه و کاربران نهایی که تحت تأثیر پروژه قرار می‌گیرند، تعریف شوند. همچنین اسپانسر پروژه باید مشخص شود. بسیاری از پروژه‌ها درشرکت‌ها بدون یک محدوده پروژه مناسب شروع شده‌اند و در نتیجه، در داخل و خارج از مرزهای خود سرگردان شده‌ و باعث می‌شوند که تولیدات بسیار زیاد یا بسیار کمتری از مقدار مورد انتظار داشته باشند.

2. تحلیل جاری- تحلیل جاری برای تعریف و درک روش فعلی پیاده سازی، مانند یک سیستم، یک محصول، و غیره استفاده می‌شود. با کمک تحلیل متوجه می‌شویم که واقعاً هیچ مشکلی در سیستم یا محصول فعلی وجود ندارد. با کمک این نوع تحلیل، نقاط قوت و ضعف رویکرد فعلی شناسایی خواهد شد (مزایا و معایب). علاوه بر این، ممکن است عناصری از سیستم یا محصول فعلی وجود داشته باشد که ممکن است در جانشین آن استفاده شود، بنابراین در زمان و هزینه صرفه جویی می شود. بدون چنین تحلیلی، بعضی مشکلات هرگز شناسایی نمی‎شوند.

3. الزامات - چگونگی تعریف الزامات به موضوع مورد توجه پروژه بستگی دارد. به عنوان مثال، نحوه تعیین الزامات برای یک محصول به طور اساسی با الزامات یک ساختمان، یک پل یا یک سیستم اطلاعاتی متفاوت است. هر کدام ویژگی‌های کاملاً متفاوتی را نشان می‌دهند و به این ترتیب، به طور متفاوتی تعریف می‌شوند. نحوه تعریف الزامات برای تولید یک نرم افزار نیز به طور اساسی با نحوه تعریف آنها برای یک ساختمان متفاوت است.

4. رویکرد- رویکرد نشان دهنده راه حل یا مسیر عمل توصیه شده برای برآوردن الزامات است. در اینجا، گزینه‌های مختلف همراه با توضیح در مورد چرایی انتخاب راه حل ترجیحی در نظر گرفته شده است. در این نقطه است که استفاده از ساختارهای موجود و جایگزین‌های تجاری مورد توجه قرار می گیرد.

5. ارزیابی- این بخش اثربخشی هزینه رویکرد انتخاب شده را بررسی می‌کند. ارزیابی با تجزیه و تحلیل هزینه کل برآورد شده پروژه آغاز می شود. علاوه بر راه حل پیشنهادی، جایگزین‌های دیگری نیز به منظور ارائه یک مقایسه اقتصادی برآورد می‌شود. برای پروژه‌های توسعه، برآوردی از هزینه‌های نیروی کار همراه با برنامه زمان‌بندی پروژه که مسیر پروژه و تاریخ شروع و پایان پروژه را نشان می‌دهد، جمع‌آوری می‌شود.

6. بازنگری- در این قسمت تمام عناصر قبلی در طرح توجیهی گردهم آمده و یک بررسی رسمی با همه طرف‌های درگیر انجام می‌شود. بازنگری دو هدف را دنبال می‌کند: اثبات کامل بودن و دقت طرح توجیهی، و تصمیم‌گیری برای انجام پروژه. در صورت تأیید پروژه، بسیار مهم است که همه طرفین سندی را امضا کنند که بیانگر پذیرش و تعهد نسبت به پروژه است. ممکن است این حرکت ظاهراً کوچک به نظر برسد، اما امضاهای طرفین بعداً با پیشرفت پروژه، ارزش زیادی را به همراه خواهند داشت. در صورت رد طرح توجیهی، دلایل رد آن باید توضیح داده شود و به سند پیوست شود.

طرح توجیهی مالی

در مورد یک پروژه جدید، قابلیت مالی را می توان بر اساس پارامترهای زیر قضاوت کرد:

• کل هزینه برآورد شده پروژه
• تامین مالی پروژه از نظر ساختار سرمایه، نسبت بدهی به حقوق صاحبان سهام و سهم طراح از کل هزینه
• سرمایه گذاری موجود توسط طراح در هر کسب و کار دیگری
• جریان نقدی پیش بینی شده و سودآوری

قابلیت مالی یک پروژه باید اطلاعات زیر را ارائه دهد:

• جزئیات کامل دارایی‌هایی که باید تأمین مالی شوند و میزان نقدشوندگی آن دارایی‌ها
• نرخ تبدیل به نقدینگی  
• پتانسیل مالی پروژه و شرایط بازپرداخت
• حساسیت در قابلیت رسیدگی به عوامل زیر:

• کند شدن نسبی فروش
• کاهش شدید فروش
• افزایش اندک هزینه
• افزایش زیاد هزینه
• شرایط نامناسب اقتصادی

مطالعه بازار

مطالعه بازار یکی از مهم‌ترین بخش‌ها در نوشتن طرح توجیهی است، زیرا بازارپذیری محصول یا خدمات را بررسی می‌کند و خوانندگان را متقاعد می‌کند که بازار بالقوه‌ای برای محصول یا خدمات وجود دارد. اگر نتوان بازار قابل توجهی برای محصول یا خدمات ایجاد کرد، پس پروژه‌ای هم وجود ندارد. به طور معمول، مطالعات بازار قابلیت بررسی فروش بالقوه محصول، نرخ جذب بازار و زمان پروژه را در اختیار دارد. خروجی طرح توجیهی، گزارشی با جزئیات معیارهای ارزیابی، یافته‌های مطالعه و توصیه‌ها است.

طرح توجیهی فنی

این ارزیابی بر اساس طرح کلی نیازمندی‌های سیستم است تا اینکه مشخص شود آیا شرکت دارای تخصص فنی برای انجام تکمیل پروژه است یا خیر. هنگام نوشتن طرح توجیهی، موارد زیر باید در نظر گرفته شود:

• شرح مختصری از کسب و کار برای ارزیابی عوامل احتمالی تأثیرگذار بر پروژه
• بخشی از کسب و کار مورد بررسی
• عامل انسانی و اقتصادی
• راه حل‌های ممکن برای مشکل احتمالی

در این سطح، نگرانی اصلی این است که آیا این پیشنهاد هم از نظر فنی و هم از نظر قانونی امکان‌پذیر است یا خیر.

ارزیابی فنی طرح توجیهی بر دستیابی به درک درستی از منابع فنی موجود سازمان و کاربرد آنها برای نیازهای مورد انتظار سیستم پیشنهادی متمرکز است. این ارزیابی به بررسی سخت افزار و نرم افزار و چگونگی رفع نیاز سیستم پیشنهادی مربوط می‎شود.

اهمیت نوشتن طرح توجیهی

اهمیت طرح توجیهی بر اساس تمایل سازمان برای حصول درست آن قبل از اختصاص منابع، زمان یا بودجه است. در نگارش طرح توجیهی ممکن است ایده‌های جدیدی را کشف شود که دامنه پروژه را کاملاً تغییر دهد. بهتر است این تصمیمات از قبل انجام گیرند تا در آینده مشکلی پیش نیاید. انجام طرح توجیهی همیشه برای پروژه مفید است زیرا تصویر واضحی از پروژه و طرح پیشنهادی ارائه می دهد.

برخی از مزایای کلیدی انجام طرح توجیهی عبارتند از:

• بهبود تمرکز تیم‌های پروژه
• شناسایی فرصت‌های جدید
• ارائه اطلاعات ارزشمند برای تصمیم گیری نهایی
• محدود کردن گزینه‌های تجاری
• شناسایی دلیل معتبر برای انجام پروژه
• افزایش میزان موفقیت با ارزیابی پارامترهای متعدد
• کمک به تصمیم گیری درست در مورد پروژه
• شناسایی دلایل عدم ادامه کار

مزایای طرح توجیهی

• رویکردهای ساختاریافته نسبت به پروژه‌های جدید
• یافتن راه حل‌های جایگزین
• کاهش تعداد پروژه‌های ممکن
• شناسایی دلایل مشکل آفرین برای پروژه
• توسعه مبانی اجرای بعدی پروژه
• مبنای تصمیم گیری درست سرمایه گذاران احتمالی برای سرمایه گذاری در پروژه

برای مطالعه مطالب مرتبط با انواع طرح توجیهی می‌توانید به لینک‌های زیر مراجعه نمایید:

طرح‌های توجیهی خود اشتغالی

طرح توجیهی کشاورزی

طرح توجیهی گلخانه

طرح توجیهی بسته‌بندی حبوبات

طرح توجیهی برای گرفتن زمین از منابع طبیعی

طرح توجیهی سامانه کارا

طرح توجیهی تولید نایلون و نایلکس

طرح توجیهی بنیاد برکت

طرح توجیهی کشت هیدروپونیک زعفران

طرح توجیهی کارگاه بلوک زنی

طرح توجیهی بسته ‌بندی خشکبار و آجیل

طرح توجیهی پرورش قارچ

طرح توجیهی پرورش گل و گیاهان زینتی

کامفار: ابزاری قدرتمند برای طرح توجیهی

مراحل نوشتن طرح توجیهی کسب و کار

چرا به طرح توجیهی نیاز داریم؟

اصول نگارش طرح توجیهی

آیا شما نحوه نوشتن طرح توجیهی را می‌دانید؟ یک طرح توجیهی طرحی کلی از مهم‌ترین مسائل مربوط به یک ایده کسب و کار است و هدف آن شناسایی عواملی است که مانع موفقیت شما در بازار کار می‌شود. به عبارت دیگر، طرح توجیهی تعیین می‌کند آیا یک ایده کسب و کار ایده‌ای معقول است یا نه.

طرح توجیهی تمامی اطلاعات ضروری برای طرح کسب و کار را در اختیار مخاطب قرار می‌دهد. طرح توجیهی تمامی اطلاعات ضروری برای طرح کسب و کار را در اختیار مخاطب قرار می‌دهد. هدف از اجرای هر طرح توجیهی کسب سود و منفعت است؛ از اینرو به منظور دست‌یابی به معیار و شاخص مناسب جهت تعیین سوددهی و یا عدم سوددهی طرح‌ها، مجموعه‎ای از شاخص‌های مالی و اقتصادی در طی سال‎ها‎ی قبل توسط کارشناسان و اقتصاددانان بزرگ تعریف و استفاده شده است. هدف از آنالیز مالی طرح امکان‌سنجی در گزارشات توجیهی نیز کسب شاخص‌های مالی و اقتصادی به منظور تصمیم‌گیری صحیح‎ می‎‎باشد. در تجزیه و تحلیل مالی، استفاده از هزینه‌های سرمایه‌گذاری، هزینه‌های تولید، درآمد سالیانه پیش‌بینی شده برای طرح و سایر مبانی و مفروضات مورد نیاز برای انجام محاسبات، صورت حساب سود (زیان)، صورت گردش وجوه نقد، ترازنامه پیش‌بینی شده، تهیه و تنظیم‎ می‎‎شود.

معمولاً نوشتن طرح توجیهی توسط یک فرد متخصص در زمینه کسب و کار به تحریر در می آید.  بخش های مختلف طرح توجیهی را می توان به سه دسته تقسیم کرد:

• تجزیه و تحلیل مالی که برای مطالعه و تحلیل ابعاد مختلف مسائل مالی و سودآوری طرح توجیهی صورت می‌گیرد.
• مطالعه جامع بازار که در آن ابعاد مختلف بازار هدف برای عرضه محصول نهایی طرح توجیهی مورد بررسی قرار می‌گیرد. این ابعاد مسائلی مثل کمبودها، بازار هدف، عرضه، تقاضا و باقی موارد را در بر می‌گیرند.
• توجیه‌پذیری فنی که به منظور بررسی ابعاد فنی طرح توجیهی مثل فناوری، ظرفیت، محل اجرا، ماشین آلات و تجهیزات تولید و ساختار اجرائی طرح انجام می‌شود.

در نوشتن طرح توجیهی، معمولاً نظر افراد تصمیم گیرنده را به سمت مسیری خاص سوق می‌دهند. بسیاری از اوقات تنها یک مسیر فعالیت وجود دارد، ولی باید تغییراتی در این وضعیت صورت گیرد. لذا باید در روند آماده سازی طرح توجهی باید نکاتی را مد نظر قرار دهید.

کامفار و نگارش طرح توجیهی

کامفار نرم‌افزاریست که برای مطالعات اقتصاد مهندسی مانند امکان‌سنجی و طرح‌های توجیه فنی و اقتصادی، شبیه‌سازی و تحلیل فرآیندهای مالی بکار می‌رود. این نرم‌افزار توسط سازمان توسعه صنعتی سازمان ملل متحد تدوین شده ‌است.

طرح تجاری و پیش بینی درآمد و برآورد هزینه پروژه‌های صنعتی، معدنی، کشاورزی، زیربنایی، دریانوردی و غیره با استفاده از نرم افزار کامفار انجام می‌پذیرد. نرم افزار تخصصی کامفار یک برنامه کامپیوتری است که سازماندهی و محاسبه گزارشات مالی و اقتصادی را آسانتر می‌سازد. این نرم افزار بر اساس مطالعات امکان سنجی و یا به عبارتی توجیه‌پذیری و یا قابل اجراء بودن و یا نبودن طرح و مطالعات فرصت‌یابی برای هر طرح صنعتی و معدنی طراحی گردیده است. نتایج این نرم افزار بیانگر جذابیت اقتصادی طرح بر اساس محدود و یا نامحدود بودن بودجه اقتصادی سازمان مجری می‌باشد.

یک طرح توجیهی به طور معمول چندین بخش دارد که در ادامه به آنها اشاره می شود.

مقدمه: شما باید افراد تصمیم گیرنده را برای بررسی گزینه پیشنهادیتان متقاعد کنید. حتی باید طوری بخش اول تحقیق را شروع کنید که آنها را برای خواندن باقیمانده بخش‌ها ترغیب سازد. در این بخش توضیح دهید که در صورت پیاده سازی طرح، چه مزایا و کارکردهایی نصیب شرکت یا سازمان خواهد شد.

معیارها/ محدودیت‌ها: شما باید به دقت تمامی معیارهای مرتبط با بازده‌های ایده آل طرح را مشخص سازید. این کار به شما امکان می‌دهد تا تصمیمات منطقی و کاربردی را اتخاذ نمایید. این معیارها را می توان در نوشتن طرح توجیهی به نمایش گذاشت. در ابتدا باید معیارها را به چندین بخش تقسیم کنید. این کار در صورت نگارش طرح توجیهی مبسوط بسیار کمک حال خواهد بود. همچنین می‌توانید معیارها را در کل طرح توجیهی تقسیم کنید تا اینکه تناسب لازم برای ارائه آنها به وجود آید. باید این مسئله را به خاطر داشته باشید که فارغ از استراتژی مورد استفاده در طرح توجیهی، باید در مورد ارائه معیارها کاملاً اطمینان حاصل نمود. این کار به مخاطب نشان می‌دهد که شما بر کل طرح کنترل دارید و چیزی را فراموش نمی‌کنید.

روش کار:ارائه حقایق دقیق و متناسب از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. شما باید به منابع معتبر مورد استفاده و همچنین روش کار خودتان به طور کامل اشاره کنید. بدون یک روش کاری مطمئن و منابع معتبر، طرح توجیهی شما فاقد هرگونه اعتبار خواهد بود. در این بخش باید کاملاً توضیح دهید که چه مراحلی را برای انجام پروژه نهایی مد نظر قرار می‌دهید. روش کار در واقع بخش اصلی طرح توجیهی به شمار میرود چون دقیقاً توضیح می‌دهد که چه قدم هایی توسط شما به عنوان انجام دهنده پروژه پشت سر گذاشته خواهد شد.

مرور گزینه‌های جایگزین:شما باید در طرح توجیهی به تمامی ویژگی‌های کلیدی هر گزینه احتمالی اشاره کنید و مطمئن شوید که این ویژگی‌ها قابل درک هستند و به شکلی متناسب با سطح دانش مخاطبان آماده شده‌اند. به خاطر داشته باشید که هدف نهایی کمک به مخاطب برای اتخاذ بهترین و کامل‌ترین تصمیم است.

ارزیابی:این بخش باید به گزارش طرح توجیهی اختصاص یابد. شما باید با استفاده از معیارهای از قبل تعریف شده به ارزیابی گزینه‌های مطرح شده بپردازید. شما می‌توانید در این بخش از نمودارها، جدول‌ها و باقی ابزارهای تصویری و گرافیکی برای نمایش مطالعات خودتان استفاده کنید. آمارهایی که تائیدی بر مطالعات و محاسبات شما هستند باید در همین بخش به کار گرفته شوند. تمامی این آمارها و گزارشات برای نمایش برتری طرح توجیهی شماست.

نتیجه گیری:در این بخش باید به نتیجه‌هایی اشاره کنید که پس از بررسی‌های نهایی آمار و داده‌ها به آنها دسترسی پیدا کردید. نحوه ارزیابی گزینه‌های مختلف مورد اشاره در تحقیق نیز باید در همین بخش بررسی شود. در نهایت باید مشخص کنید که کدام گزینه بهترین تناسب را برای پیشبرد اهداف آتی شرکت در اختیار دارد.

پیشنهادات:شما باید در این بخش از تجربیات و دانش خود برای اشاره به این مسئله استفاده کنید که کدام گزینه به نظر خودتان بهترین مورد برای ارتقای شرکت یا سازمان است. گاهی اوقات افراد تصمیم گیرنده با وجود در اختیار داشتن اطلاعات و داده‌هایی غنی و جامع باز هم در مورد تصمیم گیری نهایی با تردید روبرو می‌شوند. در این جاست که پیشنهادات شما به عنوان نویسنده طرح توجیهی می تواند راهگشای این مشکل باشد.

در صورت استفاده از چندین روش تحقیق در طرح توجیهی باید تمامی آنها را به طور دقیق در پاراگراف‌های مجزا توضیح دهید. هر کدام از روش‌ها باید در ابتدای پاراگراف مطرح شوند و نتایج و تأثیرات آنها بر نتایج نهایی طرح توجیهی بیان شود. در بعضی موارد، به دلیل شباهت بین روش‌های مختلف، نویسنده طرح ترجیح می‌دهد تا آنها را به صورت کلی و خلاصه شده به نمایش بگذارد. این کار باعث می‌شود تا از اتلاف وقت جلوگیری شود و مخاطب راحت تر متوجه اصل موضوع شود.